Wat is de Kempen? Geografie, gemeenten en geschiedenis uitgelegd

De Kempen is een streek. Geen provincie, geen bestuurlijke eenheid, geen postcodegebied. Een streek met een gedeelde geschiedenis, een herkenbaar landschap en een eigen identiteit die ouder is dan de huidige landsgrens tussen Nederland en België. Wie ondernemer is in Bladel, Reusel of Eersel weet dat hij in de Kempen zit. Wie in Turnhout, Mol of Hoogstraten woont ook. Maar als je iemand uit Den Bosch of Brussel vraagt waar de Kempen precies ophoudt, krijg je vaak een vaag antwoord.

Dit artikel geeft die uitleg. Geografisch, historisch en praktisch. Welke gemeenten horen erbij, waar liggen de grenzen, wat is het verschil tussen de Nederlandse en Belgische Kempen, en waarom hoort de Peel er nadrukkelijk niet bij. Geschreven vanuit het perspectief van Ondernemen in de Kempen, een gratis bedrijvengids die de regio sinds 2015 vastlegt — en daardoor in de praktijk weet welke gemeenten zich tot de Kempen rekenen en welke niet.

Wat is "de Kempen" — een korte definitie

De Kempen is een natuurlijke en cultuurhistorische streek in de Lage Landen, gelegen op dekzanden tussen de rivieren Schelde, Demer, Dommel en Maas. Het gebied strekt zich uit over Noord-Brabant in Nederland (zuidoostelijk deel) en de provincie Antwerpen in België (noordoostelijk deel), met een uitloper naar Belgisch Limburg.

Geografisch wordt de Kempen gekenmerkt door:

• Voedselarme zandgronden, ontstaan in de laatste ijstijd
• Heide, naaldbossen en uitgestrekte stuifzanden
• Beken en kleine riviertjes (Nete, Dommel, Reusel, Beerze)
• Een relatief vlakke topografie, met enkele lichte hoogtes
• Verspreide, kleine dorpen rond een centrale kerktoren — de typische "Kempische" nederzettingsvorm

Cultureel deelt het gebied een lange katholieke geschiedenis, dialectvarianten van het zuidelijk Brabants en een gedeelde landbouwtraditie (vroeger schraal akkerland en schapenhouderij, later veeteelt en tuinbouw).

Hoeveel gemeenten telt de Kempen?

Bij Ondernemen in de Kempen rekenen we 15 gemeenten in Nederland en 27 in België tot het kerngebied — samen ruim 40 gemeenten. Aan de randen liggen gemeenten die volgens sommige definities (bestuurlijk, cultureel of geografisch) er ook bij horen, maar waarover discussie mogelijk is. Wikipedia hanteert een ruimere afbakening (inclusief uitlopers naar Belgisch Limburg en Vlaams-Brabant), wij houden het op de gemeenten waar onze gids actief profielen telt.

Ruim 700 bedrijven in onze gids zijn binnen dit gebied gevestigd, een doorsnede van het Kempische MKB: van bouw en installatie tot horeca, agrarisch, dienstverlening, retail en zorg.

Nederlandse Kempen (Noord-Brabant)

De Nederlandse Kempen liggen in het zuidoosten van Noord-Brabant, grofweg tussen Tilburg, Eindhoven, Helmond en de Belgische grens.

Aan de rand van dit gebied liggen Eindhoven (formeel niet "Kempen" maar wel volledig met de regio verweven via Brainport) en gemeenten als Oisterwijk en Goirle, die afhankelijk van de definitie wel of niet meegerekend worden.

Belgische Kempen (provincie Antwerpen + uitlopers)

De Belgische Kempen, vaak ook "Antwerpse Kempen" of "Vlaamse Kempen" genoemd, ligt in het noordoosten van de provincie Antwerpen.

Aan de rand liggen ook gemeenten die soms wel en soms niet meegerekend worden: Mechelen-Bovelingen valt eronder volgens sommige cultuurhistorici, Lommel wordt vaak tot de Kempen gerekend hoewel het in Belgisch Limburg ligt, en in het zuiden raakt het gebied aan Aarschot en de Hagelandstreek.

Peel ≠ Kempen — het belangrijkste onderscheid

In gesprekken met ondernemers buiten de regio wordt de Kempen vaak verward met de Peel. Beide liggen in het oosten van Noord-Brabant, beide hebben heidelandschap en zandgronden. Maar het zijn twee verschillende streken met een andere geschiedenis en een andere identiteit.

De Peel is ten oosten van de Kempen. Gemeente Asten, Someren, Deurne en delen van Helmond worden tot de Peel gerekend. Gemert-Bakel en Laarbeek liggen op het overgangsgebied. In sommige definities heten Heeze-Leende en Cranendonck de "Peelse Kempen" — dit is een overgangsgebied waar beide tradities samenkomen.

De Kempen door de tijd: korte geschiedenis

Om te begrijpen waarom de Kempen één streek is met een grens er dwars doorheen, is de geschiedenis behulpzaam.

De economie van de Kempen vandaag

De Kempen is geen monoculture. Het is een mozaïek van sectoren, met regionale specialisaties:

• Bouw en infra: sterk in Hapert (industrieterrein De Sleutel), Reusel-De Mierden, Westerlo. Diverse middelgrote aannemers en installatiebedrijven.
• Hightech (Brainport-rand): Veldhoven (ASML), Best, Son en Breugel. Toeleveringsketens reiken diep de Kempen in — een metaalbewerker in Bladel kan zomaar onderdelen leveren aan ASML.
• Farma en chemie (Belgische zijde): Janssen in Beerse, BASF, Umicore in Olen. Hooggekwalificeerde werkgelegenheid.
• Agrarisch: intensieve veehouderij in Reusel-De Mierden, akkerbouw richting Gemert-Bakel-grens, aardbeien rond Hoogstraten.
• Detailhandel: Bladel en Valkenswaard hebben relatief sterke winkelcentra, Turnhout heeft een bruisend kernwinkelgebied.
• Toerisme en recreatie: veel campings, B&B's en horeca, vooral richting Bergeijk-Hoogeloon-Reusel en in de Antwerpse Kempen (Kasterlee, Geel, Westerlo).
• Dienstverlening en ZZP: door Brainport-spillover sterke groei van freelance ICT, marketing, design en consultancy, vooral in Veldhoven-Eindhoven-rand.

Wat opvalt: bijna nergens zit een enkele dominante werkgever. Het Kempische bedrijfsleven is overwegend MKB, met veel familiebedrijven die generaties teruggaan. De Antwerpse Kempen heeft meer grote werkgevers (Janssen, SCK-CEN), de Nederlandse Kempen is daarin diverser.

NL-Kempen versus BE-Kempen: wat is anders?

Voor inwoners voelt het als één streek. Voor ondernemers zijn er praktische verschillen die ertoe doen.

Voor grensoverschrijdende ondernemers zijn er drie veelvoorkomende vragen: hoe zit het met BTW (zie BTW-aangifte voor starters), met arbeidsrecht (een Belgische werknemer voor een Nederlands bedrijf valt onder andere regels), en met certificeringen (NL-VCA en BE-VCA zijn niet identiek, een loodgieter met NL-VCA mag niet automatisch in België werken).

Belangrijke initiatieven in de regio

Een aantal regionale initiatieven en samenwerkingsverbanden geven de Kempen vorm:

• Kempengemeenten (Samenwerking). Bladel, Reusel-De Mierden, Eersel, Bergeijk, Oirschot — vijf gemeenten die op ambtelijk niveau samenwerken aan onder andere economisch beleid, onderwijs en zorg.
• Brainport Development. Verbindt de Kempische randgemeenten (Veldhoven, Best, Son, Waalre) met Eindhoven en omgeving voor innovatie en arbeidsmarkt.
• IOK (Intercommunale Ontwikkelingsmaatschappij voor de Kempen). Belgische tegenhanger, verbindt 29 Antwerpse Kempen-gemeenten in een streekontwikkelingsorganisatie.
• VOKA Kempen. Werkgeversorganisatie voor het Belgische deel.
• ZLTO en Boerenbond. Landbouworganisaties NL en BE.
• Ondernemen in de Kempen. Onze gratis, non-profit bedrijvengids — geen lobbyclub, wel een register en kennishub voor de regio.

Veelgestelde vragen

Waar ligt de Kempen precies?

De Kempen ligt in de Lage Landen, tussen ongeveer Tilburg-Den Bosch in het noorden, Antwerpen-Aarschot in het zuidwesten, Hasselt-Lommel in het zuidoosten en de Peel in het oosten. Het hart van de regio ligt rond Turnhout (BE) en Bladel-Eersel (NL).

Is Geel deel van de Kempen?

Ja, Geel is een van de centrale steden van de Antwerpse Kempen. Bekend om de farma- en chemiesector (onder andere Janssen, dat in nabijgelegen Beerse zit) en de eeuwenoude traditie van gezinsverpleging.

Wat is het verschil tussen Vlaamse Kempen en Nederlandse Kempen?

De Vlaamse Kempen ligt in België (provincie Antwerpen + uitlopers naar Belgisch Limburg). De Nederlandse Kempen ligt in Noord-Brabant. Cultureel en geografisch zijn ze sterk verwant — dezelfde zandgronden, dezelfde nederzettingstraditie, dezelfde katholieke geschiedenis — maar door de landsgrens uit 1648/1830 hebben ze verschillende rechtssystemen, bestuurlijke indelingen en onderwijssystemen.

Hoort Eindhoven bij de Kempen?

Strikt historisch nee — Eindhoven hoorde tot de Meierij van 's-Hertogenbosch, een aangrenzende streek. Pragmatisch wel — Eindhoven is economisch en sociaal volledig verweven met de aangrenzende Kempische gemeenten (Veldhoven, Best, Waalre, Son). Bij Ondernemen in de Kempen rekenen we Eindhoven bij ons werkgebied vanwege die verwevenheid.

Hoort Helmond bij de Kempen?

Nee. Helmond ligt op de overgang tussen de Kempen en de Peel, maar wordt historisch en cultureel tot de Peel gerekend. Dat geldt ook voor Deurne, Asten, Someren en Gemert-Bakel.

Hoort Lommel bij de Kempen?

Cultureel en geografisch wel — Lommel ligt op dezelfde zandgronden, deelt dezelfde geschiedenis. Bestuurlijk ligt het in Belgisch Limburg, dus formeel niet in de "Antwerpse Kempen". Voor onze gids rekenen we Lommel tot het bredere Kempen-gebied vanwege de praktische verwevenheid met de grenstreek rond Reusel en Bergeijk.

Wat is de hoofdstad van de Kempen?

Er is geen formele hoofdstad. Aan Belgische zijde is Turnhout de grootste stad en feitelijke regio-hub ("hoofdstad van de Antwerpse Kempen"). Aan Nederlandse zijde is er geen één duidelijke hoofdkern — Bladel en Eersel zijn historisch belangrijk, Veldhoven is de grootste qua inwoners, en Eindhoven domineert economisch.

Hoeveel inwoners heeft de Kempen?

Een ruwe schatting: het Belgische deel (Antwerpse Kempen + uitlopers) heeft samen ongeveer een half miljoen inwoners — voor het arrondissement Turnhout meldt Wikipedia 461.421 inwoners (2019). Het Nederlandse deel (15 gemeenten exclusief Eindhoven) telt naar schatting 250.000 à 300.000 inwoners. Inclusief Eindhoven en de Brainport-rand kom je grofweg op 800.000 à 900.000 mensen — maar dat hangt af van waar je de grens trekt. Voor exacte, actuele cijfers per gemeente: zie CBS voor NL en Statbel voor BE.

Wat is het verschil tussen Kempen en Brabantse Kempen?

"Brabantse Kempen" is een synoniem voor "Nederlandse Kempen" en wordt gebruikt om het Nederlandse deel van de streek te onderscheiden van het Belgische deel. In België spreekt men van de "Antwerpse Kempen" of "Vlaamse Kempen" — opnieuw twee benamingen voor hetzelfde gebied.

Waar kan ik bedrijven in de Kempen vinden?

In onze bedrijvengids. Je kunt filteren op gemeente, categorie of zoekterm. Voor specifieke gemeentes zie de regio-pagina's hierboven, of begin bij De Kempen als overzicht.

Wat zijn typische Kempische bedrijven?

Veel familiebedrijven die generaties teruggaan, vooral in bouw, agrarisch, installatie en horeca. De Antwerpse Kempen heeft daarnaast enkele grote werkgevers in chemie/farma (Janssen, Umicore). De Nederlandse Kempen heeft een sterke MKB-basis, met groeiende dienstverleningsector richting de Brainport-rand.

Is de Kempen mooi voor toerisme?

Ja. Heide, naaldbos, beken, het Kempische landschap is bij wandelaars en fietsers populair. Recreatieve hotspots zijn Kasterlee, Mol, Hoogeloon, en de fietsroutes door de Kempen. Voor bedrijfsruimte huren in de Kempen zie ook de regio-info.

Zelf aan de slag

Een paar concrete vervolgstappen, afhankelijk van waarom je hier kwam:

1. Op zoek naar een bedrijf in de Kempen? Ga direct naar de bedrijvengids en filter op gemeente of categorie.
2. Op zoek naar info over één gemeente? Bekijk de regio-pagina's: voor het Belgische deel zie Belgische Kempen, voor het Nederlandse deel zie Nederlandse Kempen.
3. Op zoek naar het verschil met de Peel? Lees De Peel voor een vergelijkbaar overzicht van die regio.
4. Ondernemer in de Kempen? Meld je gratis aan in onze gids via Mijn bedrijf toevoegen — non-profit, geen kosten, geen verkoop van data.
5. Wil je weten welke samenwerkingen er zijn in de regio? Lees Samenwerken in de Kempen en Netwerken in de Kempen.