Wet DBA 2026: handhaving actief, voorkom naheffing

De arbeidsrelatie tussen opdrachtgevers en zelfstandigen staat al jaren ter discussie in Nederland. De Wet DBA (Deregulering Beoordeling Arbeidsrelaties) is het centrale stuk wetgeving dat bepaalt hoe opdrachtgevers en ZZP'ers met elkaar mogen samenwerken. Als ondernemer in de Kempen, waar het percentage zelfstandigen fors boven het landelijk gemiddelde ligt, is het essentieel om te begrijpen wat deze wet voor jou betekent. En sinds 1 januari 2025 de actieve handhaving door de Belastingdienst weer volledig van kracht is, is dat urgenter dan ooit.

Dit artikel legt uit wat de Wet DBA inhoudt, hoe modelovereenkomsten werken, wat de criteria voor schijnzelfstandigheid zijn, en welke concrete stappen ZZP'ers en opdrachtgevers in de Kempen moeten zetten.

Wat is de Wet DBA?

De Wet DBA verving in 2016 de oude VAR-verklaring (Verklaring Arbeidsrelatie). Met de VAR kon een ZZP'er vooraf zekerheid krijgen over de aard van de arbeidsrelatie. De opdrachtgever was daarmee gevrijwaard van naheffingen loonbelasting en premies werknemersverzekeringen. In de praktijk bleek de VAR echter te eenvoudig te misbruiken: opdrachtgevers lieten ZZP'ers werk doen dat feitelijk in loondienst hoorde, maar de VAR bood een veilige haven.

De Wet DBA draaide die verantwoordelijkheid om. Niet langer rust de bewijslast uitsluitend bij de ZZP'er, ook de opdrachtgever is verantwoordelijk voor de juiste kwalificatie van de arbeidsrelatie. Dit betekent dat beide partijen risico lopen als de Belastingdienst oordeelt dat er sprake is van een verkapt dienstverband.

Van VAR naar DBA naar 2025: een korte geschiedenis

De VAR bestond in vier varianten: VAR-wuo (winst uit onderneming), VAR-dga (directeur-grootaandeelhouder), VAR-loon en VAR-row (resultaat uit overige werkzaamheden). De meest gewilde was de VAR-wuo, omdat die de opdrachtgever volledig vrijwaarde.

Het probleem was dat de Belastingdienst de VAR bijna automatisch verstrekte zonder inhoudelijke toetsing. Daardoor konden schijnconstructies jarenlang voortbestaan. De Wet DBA moest dit oplossen door de focus te verschuiven naar de feitelijke arbeidsrelatie. De VAR werd afgeschaft en vervangen door modelovereenkomsten.

Na invoering in 2016 bleek de Wet DBA echter onduidelijk. Opdrachtgevers werden terughoudend om ZZP'ers in te huren uit angst voor naheffingen. De handhaving werd daarom herhaaldelijk opgeschort, het zogenaamde handhavingsmoratorium. Er werd alleen gehandhaafd bij kwaadwillenden. Per 1 januari 2025 is de handhaving volledig hersteld: de Belastingdienst beoordeelt en beboet actief, met terugwerkende kracht mogelijk tot 2025 (en bij opzet verder terug).

Modelovereenkomsten uitgelegd

Een modelovereenkomst is een voorbeeldcontract dat door de Belastingdienst is beoordeeld. Als je werkt volgens zo'n overeenkomst, hebben zowel opdrachtgever als opdrachtnemer vooraf meer zekerheid dat er geen sprake is van een dienstbetrekking. Er bestaan drie soorten:

Algemene modelovereenkomsten

Deze zijn opgesteld door de Belastingdienst zelf en voor iedereen te gebruiken. De bekendste zijn: - Modelovereenkomst geen werkgeversgezag: focus op autonomie opdrachtnemer - Modelovereenkomst vrije vervanging: opdrachtnemer mag zich laten vervangen - Modelovereenkomst tussenkomst: als er via een intermediair gewerkt wordt

Branche-modelovereenkomsten

Opgesteld door brancheorganisaties en goedgekeurd door de Belastingdienst. Ze zijn specifiek voor een sector: bouw (SSW), IT (NLdigital), zorg (Actiz, NVZ), transport (TLN).

Individuele modelovereenkomsten

Als de algemene en branche-overeenkomsten niet passen, kun je een eigen overeenkomst ter beoordeling voorleggen aan de Belastingdienst. Dit kost tijd: reken op minimaal zes weken behandeltermijn.

Tabel: wanneer welke modelovereenkomst?

Criteria voor schijnzelfstandigheid

De Belastingdienst beoordeelt drie kernvragen om te bepalen of er sprake is van een dienstbetrekking:

1. Gezagsverhouding

Is er sprake van een instructiebevoegdheid? Bepaalt de opdrachtgever hoe, wanneer en waar het werk wordt uitgevoerd? Hoe meer gezag, hoe groter het risico op een dienstverband.

2. Persoonlijke arbeid

Moet de ZZP'er het werk persoonlijk uitvoeren, of mag hij of zij zich laten vervangen? Een vrije vervangingsmogelijkheid wijst op zelfstandigheid.

3. Loonbetaling

Wordt er een vast bedrag per uur of per maand betaald, ongeacht het resultaat? Of wordt er betaald voor een concreet resultaat of project? Resultaatgericht werken wijst op een opdrachtrelatie.

Aanvullende factoren

Daarnaast spelen aanvullende factoren een rol:

• Duur van de opdracht: kort = eerder zelfstandigheid; jaren lang bij dezelfde = meer risico
• Aantal opdrachtgevers: één = meer risico; drie of meer per jaar = minder risico
• Ondernemersrisico: loop je financieel risico als werk wegvalt?
• Inbedding in organisatie: ben je onderdeel van het team, of echte externe?
• Eigen investeringen: machines, software, gereedschap, marketing?
• Ondernemerschap uiterlijk: website, visitekaartje, btw-nummer, KvK-inschrijving

De webmodule: verduidelijking vooraf

Om opdrachtgevers en ZZP'ers meer houvast te geven, heeft het ministerie van Sociale Zaken een webmodule ontwikkeld (oproep.webmoduleaanvragen.nl / ook via belastingdienst.nl). Door het invullen van een vragenlijst over de aard van de opdracht krijg je een indicatie van de arbeidsrelatie. De uitkomst kan zijn:

• Indicatie buiten dienstbetrekking: je kunt als ZZP'er werken
• Indicatie dienstbetrekking: er is waarschijnlijk sprake van een dienstverband
• Geen oordeel mogelijk: de situatie is te complex voor een automatische beoordeling

De webmodule is geen juridisch bindend instrument, maar biedt wel een richtsnoer. Het is verstandig om de uitkomst te bewaren als onderdeel van je dossier.

Risico's voor opdrachtgever en opdrachtnemer

Voor de opdrachtgever

Als de Belastingdienst oordeelt dat er sprake is van een dienstbetrekking, kan de opdrachtgever geconfronteerd worden met:

• Naheffingen loonbelasting en premies werknemersverzekeringen (tot vijf jaar terug)
• Boetes tot 100% van de naheffing bij grove schuld of opzet
• Correctieverplichtingen in de loonadministratie
• Pensioenregeling verplicht met terugwerkende kracht (indien bedrijf onder CAO valt)
• Arbeidsrechtelijke claims: werknemer kan alsnog loon bij ziekte, ontslagvergoeding, vakantiedagen claimen
• Reputatieschade: bij publieke handhaving vaak mediaberichtgeving

Voor een bouwbedrijf in Hapert dat 5 jaar met dezelfde onderaannemer werkt: naheffing kan al snel € 30.000-€ 60.000 per jaar bedragen, exclusief boetes. Dat is voldoende om een klein mkb in de problemen te brengen.

Voor de ZZP'er

De ZZP'er riskeert:

• Verlies van ondernemersfaciliteiten (zelfstandigenaftrek, startersaftrek, MKB-winstvrijstelling, kleinschaligheidsinvesteringsaftrek)
• Herziening van eerder ingediende belastingaangiften
• Terugvordering van ten onrechte genoten fiscale voordelen
• Fiscaal nadeel: inkomen wordt belast als loon, niet als winst
• Sociale verzekeringen: premies worden van loon afgetrokken, bruto-netto verschil sterk nadelig
• Psychologisch: onzekerheid en stress

Handhaving door de Belastingdienst in 2025-2026

Na jaren van uitgestelde handhaving treedt de Belastingdienst vanaf 1 januari 2025 actiever op. De handhaving verloopt in fasen:

1. Bedrijfsbezoeken en voorlichting: de Belastingdienst bezoekt opdrachtgevers om de arbeidsrelaties te beoordelen
2. Aanwijzing: als er een vermoeden is van schijnzelfstandigheid krijgt de opdrachtgever een aanwijzing om de situatie te corrigeren
3. Naheffing: bij het niet opvolgen van de aanwijzing volgen naheffingen en eventueel boetes

Sectoren met een hoog risico worden het eerst en vaakst gecontroleerd: - Zorg (thuiszorg, ggz, huisartsenpost-waarneming) - Bouw (onderaanneming en detachering) - Transport (vervoerders met schijn-ZZP-chauffeurs) - IT en ICT (langdurige detacheringen bij grote werkgevers) - Horeca (seizoenskrachten en uitzendconstructies) - Onderwijs (docenten via onderwijs-ZZP-constructies)

Ook in de Kempen, waar veel ZZP'ers actief zijn in de zakelijke dienstverlening, bouw en techniek, kun je een controle verwachten.

Wat moet je als ZZP'er regelen?

Als zelfstandig ondernemer in de Kempen kun je het volgende doen om je positie te versterken:

Administratief

• Werk met een (model)overeenkomst en bewaar deze in je administratie
• Factureer per project of resultaat, niet per uur waar mogelijk (of maak projectafspraken met urenraming)
• Houd een opdrachtgeversoverzicht bij, meerdere opdrachtgevers versterken je positie (streef 3+ per jaar)
• Zorg voor een eigen website, visitekaartjes en herkenbare bedrijfsidentiteit
• Investeer in eigen bedrijfsmiddelen (laptop, gereedschap, software, werkkleding)
• Meld je aan bij brancheorganisatie (ZZP Nederland, Platform Zelfstandige Ondernemers)

In de praktijk

• Bepaal zelf hoe, wanneer en waar je het werk uitvoert (voor zover mogelijk)
• Gebruik eigen materiaal en gereedschap waar dat kan
• Accepteer niet stilzwijgend dat je je niet mag laten vervangen als dat contractueel wel is afgesproken
• Neem geen deel aan personeelsbijeenkomsten, kerstpakketten of functioneringsgesprekken van de opdrachtgever
• Factureer met eigen bedrijfsnaam, eigen logo, eigen btw-nummer
• Voer eigen marketing (zelfs klein: LinkedIn-profiel, Google Bedrijfsprofiel)
• Investeer in bijscholing onder eigen initiatief

Preventief bij nieuwe opdracht

• Test de opdracht via de webmodule
• Vraag de opdrachtgever welke modelovereenkomst zij gebruiken
• Leg afspraken schriftelijk vast voor start van de opdracht
• Schrijf een eigen offerte en factuur (niet alleen het standaardformulier van de opdrachtgever overnemen)

Wat moet je als opdrachtgever regelen?

Voor bedrijven in de Kempen die ZZP'ers inhuren:

Intake-fase

• Check of ZZP'er echt zelfstandig is: KvK-inschrijving, btw-nummer, meerdere opdrachtgevers, eigen bedrijfsidentiteit
• Gebruik een modelovereenkomst passend bij de opdracht
• Documenteer de keuze: waarom is deze persoon ZZP en geen werknemer?
• Vraag vooraf om ZZP-dossier: andere klanten, recente facturen, bewijs van ondernemerschap

Tijdens opdracht

• Geef geen dagelijkse instructies over hoe het werk gedaan moet worden
• Respecteer vrije vervanging als dat contractueel is afgesproken
• Niet meenemen in HR-processen: geen functioneringsgesprek, geen bedrijfsuitje verplicht stellen
• Betaal per factuur, niet per week als loonstrook-achtig
• Houd een aparte administratie voor ZZP-contracten vs werknemers

Risico-beperking

• Beperk duur: vaste duur per opdracht, niet open-einde "voorlopig". Evalueer jaarlijks.
• Roteer eventueel ZZP'ers: één ZZP'er jarenlang vasthouden = risico
• Dossier bijhouden: per ZZP'er documenteer je de ondernemerssituatie (KvK, andere klanten, facturen aan derden)
• Overweeg alternatief: bij langdurige, volledige inzet → gewoon aannemen in dienst

Tools en hulpmiddelen

Online check arbeidsrelatie

Vul een vragenlijst in over de opdracht en krijg een indicatie of er sprake is van dienstbetrekking. Geen juridisch bindende uitspraak, wel nuttige eerste check. Bewaar de uitkomst in je dossier.

Bezoek

ICTRecht

Modelovereenkomsten op maat

Online generatie van modelovereenkomsten op basis van jouw situatie. Aangepast op branche en werkvorm. Kosten: € 100-€ 300 per overeenkomst. Wordt automatisch geüpdatet met wetswijzigingen.

Bezoek ICTRecht

ZZP Nederland

Belangenorganisatie voor ZZP'ers

Juridisch advies, verzekeringen, modelovereenkomsten en belangenbehartiging speciaal voor ZZP'ers. Goed lid worden voor de hulp bij DBA-vragen.

Bezoek ZZP Nederland

Specifieke situaties in de Kempen

Bouw en installatie

Een bouwbedrijf in Hapert dat structureel met dezelfde onderaannemer werkt: risico op schijnzelfstandigheid. Oplossing:

• Branche-modelovereenkomst SSW gebruiken
• Onderaannemer werkt ook voor andere aannemers (aantonen)
• Resultaatverplichting per project, niet uurbasis
• Onderaannemer brengt eigen personeel en materieel mee

IT en ICT

Een ICT-freelancer uit Bergeijk die jaren bij dezelfde werkgever in de Eindhovense hightech werkt: hoog risico. Oplossing:

• NLdigital-brancheovereenkomst
• Werkt aan afgebakende projecten met resultaat
• Heeft eigen bedrijfsnaam, website, eigen werkplek (deels thuis)
• Jaarlijks minimaal 2-3 andere opdrachtgevers (eventueel klein bedrag)
• Facturatie per sprint of oplevering, niet per maand-uurtje

Zorg

Een waarnemend fysiotherapeut in Valkenswaard die 3 dagen per week in één praktijk draait: risico. Oplossing:

• Branche-overeenkomst (KNGF-model)
• Eigen behandelplan en methode per patiënt
• Patiënten betalen aan eigen zorgverzekering (eigen AGB-code)
• Werkt ook in andere praktijken of eigen praktijk

Horeca

Een kok in Oirschot die structureel elke zaterdag bij hetzelfde restaurant werkt: risico bij langdurige exclusiviteit. Oplossing:

• Vrije vervanging daadwerkelijk geregeld
• Werkt voor meerdere restaurants
• Bepaalt zelf menu-input of werkwijze
• Eigen beroepsregistratie en verzekering

Grensregio NL-BE

ZZP'ers uit Reusel of Bladel die in Lommel of Turnhout werken: grensoverschrijdend loonheffingsregime. Bijzondere regels over sociale zekerheid (A1-verklaring), btw-registratie, en DBA-achtige regels in Belgisch recht (wet arbeidsrelaties). Overleg altijd met een fiscalist die grensgevallen kent.

Checklist Wet DBA voor ZZP'ers

• Heb je een actuele modelovereenkomst of eigen overeenkomst?
• Werk je voor meerdere opdrachtgevers (idealiter drie of meer per jaar)?
• Bepaal je zelf je werktijden, werkplek en werkmethode?
• Factureer je op basis van resultaat of project?
• Heb je eigen bedrijfsmiddelen (laptop, gereedschap, software)?
• Investeer je in je eigen bedrijf (marketing, opleiding, netwerk)?
• Draag je ondernemersrisico (geen werk = geen inkomen)?
• Is vrije vervanging mogelijk en ook in de praktijk geaccepteerd?
• Heb je een eigen website, visitekaartjes, bedrijfsnaam?
• Verloopt de facturatie zakelijk (eigen nummering, eigen btw-nummer, eigen bedrijfsgegevens)?
• Ben je ingeschreven bij de KvK met passende SBI-code?
• Loop je eigen risico bij ziekte of bij wegvallen werk (geen doorbetaling)?

Kun je de meeste vragen met ja beantwoorden? Dan sta je er goed voor. Zijn er twijfels? Overleg dan met een fiscalist of jurist. Voor ZZP'ers in de Kempen zijn er diverse lokale accountantskantoren en juridisch adviseurs die gespecialiseerd zijn in de Wet DBA.

Checklist Wet DBA voor opdrachtgevers

• Heb je voor elke ZZP'er een (model)overeenkomst?
• Is de overeenkomst passend bij het type werk?
• Handel je daadwerkelijk conform de overeenkomst (geen gezag, vrije vervanging respecteren)?
• Bewaar je bewijs van ZZP-status (KvK-uittreksel, facturen aan andere klanten)?
• Evalueer je jaarlijks de arbeidsrelatie?
• Beperk je duur en intensiteit (niet structureel jarenlang dezelfde persoon)?
• Behandel je ZZP'ers anders dan werknemers (niet meenemen in HR)?
• Heb je een intern beleidsdocument over inhuur ZZP?
• Is er een contactpersoon voor DBA-vragen binnen je organisatie?
• Werk je samen met een accountant of fiscalist die DBA-updates volgt?

Cross-links: relevante artikelen

• Algemene voorwaarden opstellen — je eigen voorwaarden naast modelovereenkomst
• Samenwerken en partnerships — als je samen met andere ZZP opereert
• Rechtsvormen vergelijken — eenmanszaak, VOF of BV
• ZZP worden stap voor stap — basisgids voor starters
• Bedrijfsverzekeringen welke heb je nodig — ook voor arbeidsongeschiktheid

Zoek je juridische ondersteuning? Juridische dienstverleners in de Kempen in de bedrijvengids.

Zelf aan de slag: Wet DBA actieplan 2026

Loop deze zeven acties door. Een middag werk, met blijvende rust.

1. Inventariseer je opdrachtgevers: hoeveel heb je er dit jaar? Welk percentage van je omzet komt van één partij?
2. Check modelovereenkomst: heb je er één? Is hij actueel? Past hij bij jouw werkvorm?
3. Doorloop de webmodule van de Belastingdienst voor je grootste opdrachtgevers
4. Documenteer je ondernemerschap: KvK-uittreksel, 5 facturen aan verschillende klanten, website-screenshot, bedrijfsaccounts, investeringen in jezelf
5. Check handhavingsrisico's voor jouw sector (zorg, bouw, ICT, horeca, transport, onderwijs)
6. Plan evaluatie met opdrachtgever(s): zit de relatie nog goed volgens DBA-criteria? Aanpassen waar nodig.
7. Overleg met fiscalist bij twijfel: 1 uur à € 150-€ 200 kan veel onduidelijkheid oplossen

Verder lezen

• 5 dingen om over na te denken als ZZP-er — Praktische tips voor zelfstandigen
• Goede hulp is duur. Dat is geen excuus meer. — Waarom investeren in professioneel advies loont